Φωτεινή Τσαλίκογλου και Διαμαντής Αξιώτης

Το μυθιστόρημα ως ψυχογράφημα, στα χνάρια του Ίρβιν Γιάλομ

Βιβλιοκριτική

Γράφει ο Μηνάς Νιτσόπουλος

(Κλινικός ψυχολόγος - ψυχοθεραπευτής)

Οι επίγονοι

Όσοι από μας παρακολουθούν τις βιβλιοπαρουσιάσεις, γνωρίζουν ήδη ότι τα επιστημονικά βιβλία με εκλαϊκευμένα θέματα ψυχολογίας, ανήκουν στα ευπώλητα τα τελευταία χρόνια.

Ο αμερικανός ψυχίατρος – ψυχοθεραπευτής Ιρβιν Γιάλομ έδειξε έναν άλλο δρόμο επιτυχίας, γράφοντας μυθιστορήματα με ψυχολογικό και θεραπευτικό περιεχόμενο εκμεταλλευόμενος το πλούσιο υλικό του αρχείου του. Ο Γιάλομ, που προφανώς διαθέτει και λογοτεχνικό ταλέντο, επεξεργάστηκε με έξυπνο τρόπο τις επιστημονικές του  θέσεις και με ευφυΐα τις απόψεις του, πέρασε μια ευφάνταστη δραματουργική πλοκή στα βιβλία του.

Κάτι που είχε ως αποτέλεσμα, τα μυθιστορήματα και οι νουβέλες του να αγγίζουν ευρείες μάζες πιστών της ψυχοεκπαίδευσης. Και εδώ, θα πρέπει να σημειώσουμε ότι σήμερα ένα μέσος ενημερωμένος πολίτης, γνωρίζει πια ό,τι και ένας απόφοιτος ψυχολογίας του 1960.

Αυτήν τη δόξα πιστεύουμε ότι ζήλεψαν δυο έλληνες σύγχρονοι συγγραφείς. Συγκεκριμένα, αναφερόμαστε στον Διαμαντή Αξιώτη και στο καινούριο του μυθιστόρημα «Λάθος λύκος», όπου ο ψυχωτικός – σχιζοφρενής Στέφανος (ο ήρωας του βιβλίου),, δολοφονεί λάθος άνθρωπο μέσα στην παραζάλη που του προκαλούν οι παραισθήσεις του. Ενώ στο νέο της μυθιστόρημα, «Το χάρισμα της Βέρθας», η Φωτεινή Τσαλίκογλου αφηγείται το πώς μια κοπέλα βιώνει όλη τη φρίκη που προκαλεί η καταθλιπτική μητέρα της.

Η φονική οικογένεια

Στην πρόσφατη ταινία του «Ο Κυνόδοντας», ο σκηνοθέτης Λάνθιμος δίνει το εναρκτήριο λάκτισμα για τον σύγχρονο λιθοβολισμό της σύγχρονης ελληνικής οικογένειας. Στο ίδιο μήκος κύματος, ο Αξιώτης μας περιγράφει έναν αυταρχικό πατέρα τιμωρό και φόβητρο για τον γιο του.

Πίσω από τούτο τον πατέρα, ακολουθεί μια μητέρα παθητική, καταθλιπτική και γεμάτη ενοχές που δημιουργούν ένα παιδί / έφηβο θύμα, ο οποίος μόνο με τον φόνο του πατέρα του θα βρει τις ισορροπίες του. Ισορροπίες που έχουν χαθεί μέσα στο υπέρβαρο σώμα του, σαν αυτοκαταστροφική αντίδραση αδυναμίας, που στόχο έχουν τον ήρωα και το ήδη σαλεμένο του μυαλό.

Ο Δ. Αξιώτης είναι καλός τεχνίτης του λόγου, καταπιάνεται με ένα δύσκολο θέμα, χωρίς να είναι ειδικός, φτάνει ωστόσο σε ένα ικανοποιητικό αποτέλεσμα

Η Τσαλίκογλου βρίσκεται από την άλλη όχθη. Διδάσκει κλινική ψυχολογία στο Πάντειο Πανεπιστήμιο, γράφει με λιγότερο λογοτεχνικό ταλέντο, αντλώντας όμως στοιχεία από υπαρκτά περιστατικά πασχόντων ανθρώπων και γι’ αυτό η θεματική της είναι πιο πειστική. Ωστόσο, πάσχει ο λόγος της  η γραφή της ασθμαίνει, δεν ξεουράζει τον αναγνώστη και η αφήγησή της είναι αμήχανη. Η Τσαλίκογλου υπαινίσσεται πολλά, δεν μας λέει τι επιδιώκει με τα βιβλία της, χρησιμοποιώντας μια κουραστικά αποσπασματική γραφή. Μια γραφή ελιτίστικη, εξειδικευμένη που απευθύνεται σε ψυχοθεραπευτές και αναλυόμενους.

Οι βιωματικές συγγένειες

Και τα δυο βιβλία, για να γίνουν κατανοητά, απαιτείται να κάνουμε μια ενδοσκόπηση στο υποσυνείδητό μας, ώστε να ανακαλύψουμε / σποκωδικκοποιήσουμε εκεί τον έφηβο ήρωα του Αξιώτη και τη μικρή Βέρθα της Φ. Τσαλίκογλου, που κρύβει ο καθένας μέσα μας. Αυτή η ανάγκη συγγενικού βιώματος είναι πολύ έντονη στο «Χάρισμα της Βέρθας» και είναι αυτή που κάνει το βιβλίο τόσο σημαντικό στους ομοιοπαθείς. Δηλαδή, σε όσους έχουν βιώσει οι ίδιοι κατάθλιψη ή έχουν ζήσει με καταθλιπτικούς συγγενείς. Ταυτόχρονα, κάνει το βιβλίο αδιάφορο στους άλλους. Την παγίδα αυτήν αποφεύγει ο Δ. Α. κάνοντας το δικό του μυθιστόρημα προσιτό και πιο ευανάγνωστο. Γιατί ο αναγνώστης θέλει τα αινίγματα και τις ανατροπές, επιθυμεί όμως και τη λύση τους, κάτι που πετυχαίνει ο «Λάθος λύκος».

Χάκερ ονείρων

Έχω την αίσθηση ότι στα βιβλία τους και οι δυο συγγραφείς μας βάζουν σε μια δοκιμαία να αποκρυπτογραφήσουμε κλειστούς, σκοτεινούς κόσμους, ως άλλοι χάκερ ονείρων. Δυστυχώς, δεν φτάνει η πρόθεση για τέτοιες περίπλοκες διαδικκασίς. Οφείλει ο γράφων ναπαίνει συχνά στη θέση του αναγνώστη και να έχει στο νου του ολοκληρωμένα μηνύματα, . Όταν τα συγκεκριμένα μηνύματα γίνονται κατανοητά, τότε δικαιώνεται και η αρχική πρόθεση.. Σε κάθε περίπτωση, ωφελημένος θα βγει ο αναγνώστης κκαι από τα δυο βιβλίο, αν επιδείξει επιμονή μέχρι το τέλος. Στο βιβλίο του Αξιώτη θα απολαύσει ένα έξυπνο ανάγνωσμα, στο πόνημα της Τσαλίκογλου θα ανακαλύψει μια εξειδικευμένη περιγραφή προβληματικής σχέσης μάνας  - κόρης.

Επιμύθιο

Ασχολούμαι 35 χρόνια ως κλινιικός ψυχολόγο – ψυχοθεραπευτής με πάσχοντες ψυχικά ανθρώππους. Στο αρχείο μου βρίσκονται καταχωρημένες πολλές εκατοντάδες περιπτώσεων. Ο πειρασμός της λογοτεχνική εκμετάλλευσης αυτού του ανθρώπινου πόνου είναι μεγάλος. Σεβασμός πάνω απ’ όλα απαιτείται και οπωσδήποτε ταλέντο συγγραφής.

Εφημερίδα Έβδομη. Αναδημοσίευση.